Τι είναι η πολύτιμη δεξιότητα της ενεργητικής ακρόασης
Η ενεργητική ακρόαση δεν σημαίνει απλώς ότι παραμένουμε σιωπηλοί όσο μιλά ο άλλος. Προϋποθέτει την πλήρη παρουσία μας στη σχέση. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε όχι μόνο το περιεχόμενο των λόγων του συνομιλητή μας, αλλά και τα συναισθήματα, τις ανάγκες και τα νοήματα που κρύβονται πίσω από αυτά. Η οπτική επαφή, οι κατάλληλες ερωτήσεις, οι σύντομες ανατροφοδοτήσεις, η αποφυγή διακοπών και η αποδοχή της σιωπής αποτελούν στοιχεία μιας στάσης που δείχνει στον άλλον ότι η εμπειρία του αξίζει να ακουστεί.
Η στάση αυτή συνδέεται άμεσα με την ενσυναίσθηση. Ο Carl Rogers περιέγραψε την ενσυναίσθηση ως την ικανότητα να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από την οπτική του άλλου, χωρίς όμως να χάνουμε τη δική μας ταυτότητα. Δεν πρόκειται για συμφωνία, ούτε για λύπηση. Είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς βιώνει την πραγματικότητα ένας άλλος άνθρωπος. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι γίνεται πραγματικά κατανοητός, ενισχύεται το αίσθημα ασφάλειας, μειώνεται η μοναξιά και δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για ουσιαστική επικοινωνία και προσωπική ανάπτυξη.
Τα εμπόδια στην ενεργητική ακρόαση
Παρότι οι άνθρωποι θεωρούμε οτι ακούμε αποτελεσματικά στην πραγματικότητα η επικοινωνία παρεμποδίζεται σημαντικά από ασυναίσθητες συνήθειες που εφαρμόζουμε. Μία από τις πιο συνηθισμένες είναι η βιασύνη να δώσουμε συμβουλές. Πριν ο άλλος προλάβει να ολοκληρώσει την αφήγησή του έχουμε ήδη σκεφτεί τη λύση που θεωρούμε κατάλληλη. Η πρόθεσή μας είναι συνήθως καλή, αλλά έχουμε σκεφτεί τη λύση που θεωρούμε κατάλληλη με βάση τα δικά μας μέτρα και χωρίς ο συνομιλητής να αισθάνεται οτι έγινε κατανοητός.
Εξίσου συνηθισμένα εμπόδια είναι η διακοπή του λόγου, η αλλαγή θέματος , οι βιαστικές ερμηνείες, οι συγκρίσεις με προσωπικές εμπειρίες και η υποτίμηση συναισθημάτων με φράσεις όπως "μην το σκέφτεσαι", " δεν είναι τίποτα" και "υπάρχουν και χειρότερα". Παρόμοια λειτουργούν και οι προκαταλήψεις ή οι έτοιμες εξηγήσεις που διαμορφώνουμε πριν ακόμα ακούσουμε ολόκληρη την ιστορία γιατί οταν ήδη "γνωρίζουμε" γιατί κάποιος συμπεριφέρεται έτσι σταματάμε ουσιαστικά να τον ακούμε.
Τέλος σημαντικό εμπόδιο είναι η αδυναμία πραγματικής παρουσίας. Η συνεχής χρήση κινητού, οι περισπασμοί, η βιασύνη ή η απορρόφηση στις σκέψεις μας, μεταφέρουν το μήνυμα ότι δεν δίνουμε στον απέναντί μας τη δέουσα προσοχή. Η ενεργητική ακρόαση απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση και διάθεση να αφήσουμε έξω προσωρινά τις δικές μας ανάγκες ώστε να δημιουργηθεί χώρος για τον άλλο.
Η αξία της ενεργητικής ακρόασης στη ζωή και στην ψυχοθεραπεία
Η ενεργητική ακρόαση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δεξιότητες επικοινωνίας, όχι μόνο επειδή διευκολύνει την ανταλλαγή πληροφοριών, αλλά κυρίως επειδή ενισχύει τη δημιουργία ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων. Όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ότι ακούγεται πραγματικά, αυξάνεται το αίσθημα της ασφάλειας, της αποδοχής και της εμπιστοσύνης. Σε οικογένειες, φιλικές σχέσεις, ζευγάρια και επαγγελματικά περιβάλλοντα, η ουσιαστική ακρόαση συμβάλλει στη μείωση των συγκρούσεων, στην πρόληψη των παρεξηγήσεων και στην ανάπτυξη ενός κλίματος συνεργασίας και αμοιβαίου σεβασμού. Δεν είναι τυχαίο ότι οι άνθρωποι θυμούνται περισσότερο εκείνους που τους έκαναν να νιώσουν κατανοητοί, παρά εκείνους που τους έδωσαν τις καλύτερες συμβουλές.
Στην ψυχοθεραπεία, η ενεργητική ακρόαση αποκτά ακόμη βαθύτερη σημασία. Η θεραπευτική αλλαγή δεν βασίζεται αποκλειστικά στις τεχνικές ή στο θεωρητικό μοντέλο που ακολουθεί ο θεραπευτής, αλλά πρωτίστως στην ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης. Μέσα από την προσεκτική, μη επικριτική και ενσυναισθητική ακρόαση, δημιουργείται ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο ο θεραπευόμενος μπορεί να εκφράσει σκέψεις και συναισθήματα που ίσως δεν είχε μοιραστεί ποτέ ξανά. Η εμπειρία του να γίνεται κάποιος κατανοητός χωρίς να κρίνεται ή να διορθώνεται μπορεί από μόνη της να λειτουργήσει θεραπευτικά, ενισχύοντας την αυτογνωσία, τη συναισθηματική επεξεργασία και την ικανότητα του ατόμου να επαναπροσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τις σχέσεις του.
Από τη σκοπιά της συστημικής προσέγγισης, η ενεργητική ακρόαση δεν αφορά μόνο τα λόγια που εκφράζει ένας άνθρωπος, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά αποκτούν νόημα. Ο θεραπευτής ή ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας δεν προσπαθεί να αναζητήσει τη «σωστή» ερμηνεία ή να εντοπίσει τον «ένοχο» μιας δυσκολίας. Αντίθετα, ακούει με περιέργεια και σεβασμό, αναγνωρίζοντας ότι κάθε άνθρωπος αφηγείται τη ζωή του μέσα από τις δικές του εμπειρίες, τις σχέσεις του και τις προσωπικές του σημασίες. Η ενεργητική ακρόαση μετατρέπεται έτσι σε μια διαδικασία συνδημιουργίας νοήματος, όπου ο διάλογος δεν οδηγεί μόνο στην κατανόηση του προβλήματος, αλλά ανοίγει νέες δυνατότητες για αλλαγή.
Βιβλιογραφία
Θεοδωρίδη, Ε. (2018). Η ενεργητική ακρόαση και η ενσυναίσθηση στη συμβουλευτική διαδικασία. Εκδόσεις iWrite.
Murphy, K. (2020). You're not listening: What you're missing and why it matters. Celadon Books.
Rogers, C. R., & Farson, R. E. (2015). Active listening. Martino Fine Books. (Πρωτότυπη εργασία δημοσιεύτηκε το 1957)