Κάποιοι καταφέρνουν να προχωρήσουν ευκολότερα, ενώ άλλοι νιώθουν ότι η αποτυχία "κολλάει" στο μυαλό τους, η απογοήτευση παραμένει μέσα τους για πολύ περισσότερο απ’ όσο θα ήθελαν.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Γράφει η Δανάη Βασιλική Δεληπάλα
Μαθήτρια Α' Λυκείου στο Λύκειο της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής
Μια μέρα που μοιάζει να καθορίζει τα πάντα
Κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, σχεδόν κάθε συζήτηση με μαθητές της Γ΄ Λυκείου καταλήγει, αργά ή γρήγορα, στην ίδια ερώτηση: «Πού θέλεις να περάσεις;». Μια ερώτηση που μοιάζει απλή, αλλά συχνά κρύβει κάτι πολύ μεγαλύτερο. Σαν η απάντηση να μπορούσε να περιγράψει όχι μόνο το αντικείμενο που θέλει να σπουδάσει κάποιος, αλλά και το ποιος είναι. Σαν ολόκληρο το μέλλον του να μπορούσε να χωρέσει σε έναν αριθμό μορίων και σε μία σχολή.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη δυσκολία των Πανελλαδικών εξετάσεων. Δεν είναι μόνο οι ατελείωτες ώρες διαβάσματος, η πίεση ή το άγχος της ημέρας των εξετάσεων. Είναι η παγίδα ότι ένα αποτέλεσμα μπορεί πολύ εύκολα να μετατραπεί από έναν απλό αριθμό σε μια προσωπική κρίση.
Από το «δεν πέρασα στη σχολή που ήθελα», αρκετοί νέοι φτάνουν να σκέφτονται: «Μήπως τελικά δεν είμαι αρκετός;».
Κι όμως, αυτή η σκέψη δεν εμφανίζεται σε όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο. Κάποιοι, μετά την πρώτη απογοήτευση, αρχίζουν σταδιακά να εξετάζουν νέες επιλογές και να προσαρμόζονται στη νέα πραγματικότητα. Άλλοι δυσκολεύονται περισσότερο. Η σκέψη επιστρέφει συνεχώς στο ίδιο σημείο και κάθε προσπάθεια να προχωρήσουν μοιάζει να οδηγεί ξανά στην ίδια απογοήτευση.
Όταν μια σκέψη δεν λέει να φύγει
Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουμε βρεθεί κάποια στιγμή να ξανασκεφτόμαστε ένα λάθος ή μια δύσκολη εμπειρία. Υπάρχουν όμως φορές που μια σκέψη δεν εμφανίζεται απλώς ξανά. Επαναλαμβάνεται συνεχώς, σαν να παίζει το ίδιο κομμάτι ξανά και ξανά στο μυαλό μας.
«Αν είχα διαβάσει λίγο περισσότερο…»
«Αν δεν είχα αγχωθεί εκείνη τη στιγμή…»
«Αν είχα γράψει λίγα μόρια παραπάνω…»
Οι ίδιες σκέψεις επιστρέφουν χωρίς να οδηγούν πραγματικά σε κάποια λύση. Στην ψυχολογία, αυτό το φαινόμενο ονομάζεται μηρυκασμός (rumination). Πρόκειται για την τάση να μένουμε εγκλωβισμένοι σε ένα δυσάρεστο γεγονός ή στα συναισθήματα που αυτό προκάλεσε, χωρίς η συνεχής σκέψη να μας βοηθά ουσιαστικά να προχωρήσουμε.
Ο μηρυκασμός δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι αδύναμος ή υπερβολικός. Αντίθετα, αποτελεί έναν τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να επεξεργαστεί κάτι που θεωρεί σημαντικό. Ωστόσο, όταν αυτή η διαδικασία γίνεται συνεχής, μπορεί να συνδεθεί με δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση και με αυξημένα επίπεδα άγχους ή παρατεταμένης θλίψης.
Για έναν μαθητή που μόλις έμαθε ότι δεν πέρασε στη σχολή που ονειρευόταν, το αποτέλεσμα δεν αφορά απλώς έναν αριθμό μορίων. Μπορεί να συνδέεται με τις θυσίες που έκανε ο ίδιος και η οικογένειά του, με τους στόχους που είχε θέσει για χρόνια ή ακόμη και με τον φόβο ότι απογοήτευσε ανθρώπους που πίστεψαν σε εκείνον. Έτσι, μια δύσκολη στιγμή μπορεί προσωρινά να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από όσες πραγματικά έχει.
Κάπου εδώ γίνεται σημαντική μια έννοια που τα τελευταία χρόνια απασχολεί όλο και περισσότερο την ψυχολογία και τις νευροεπιστήμες: η συναισθηματική ρύθμιση.
Η συναισθηματική ρύθμιση δεν σημαίνει να μην πονάμε
Πολλές φορές θεωρούμε ότι ένας άνθρωπος που διαχειρίζεται καλά τα συναισθήματά του είναι εκείνος που δεν κλαίει, δεν θυμώνει ή δεν απογοητεύεται. Στην πραγματικότητα, όμως, η συναισθηματική ρύθμιση δεν σημαίνει απουσία δύσκολων συναισθημάτων.
Σημαίνει να μπορούμε να αναγνωρίζουμε αυτό που αισθανόμαστε, να κατανοούμε από πού προέρχεται και, σταδιακά, να βρίσκουμε τρόπους ώστε ένα συναίσθημα να μην καθορίζει ολόκληρη την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Η λύπη, ο θυμός και η απογοήτευση είναι φυσιολογικές αντιδράσεις όταν κάτι σημαντικό δεν εξελίσσεται όπως ελπίζαμε. Το ερώτημα δεν είναι αν θα εμφανιστούν. Το σημαντικό είναι τι συμβαίνει μετά.
Μπορούμε, όταν περάσει η πρώτη ένταση, να δούμε ότι μια αποτυχία είναι ένα γεγονός και όχι ο ορισμός της αξίας μας; Επιτρέπουμε στον εαυτό μας να στενοχωρηθεί χωρίς να πιστέψουμε ότι η ζωή μας καθορίζεται από αυτή τη δύσκολη στιγμή;
Οι απαντήσεις δεν είναι ίδιες για όλους. Ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: τις εμπειρίες μας, το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώσαμε, την προσωπικότητά μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.
Διαφορετικοί εγκέφαλοι, διαφορετικοί τρόποι να βιώνουμε την ίδια εμπειρία
Αν δύο μαθητές λάβουν ακριβώς το ίδιο αποτέλεσμα, αυτό δεν σημαίνει ότι θα το βιώσουν και με τον ίδιο τρόπο. Ο ένας μπορεί να στενοχωρηθεί, να δώσει χρόνο στον εαυτό του και στη συνέχεια να αρχίσει να σκέφτεται τις επόμενες επιλογές του. Ο άλλος μπορεί να αισθανθεί ότι η σκέψη της απογοήτευσης επιστρέφει συνεχώς, ακόμη και όταν προσπαθεί να ασχοληθεί με κάτι διαφορετικό.
Συχνά εξηγούμε αυτές τις διαφορές λέγοντας ότι κάποιος είναι «πιο ευαίσθητος» ή «το παίρνει πιο βαριά». Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες δείχνουν ότι οι άνθρωποι διαφέρουν στον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζονται το άγχος, την αβεβαιότητα και τις έντονες συναισθηματικές εμπειρίες. Ο εγκέφαλος δεν αντιδρά με τον ίδιο τρόπο σε όλους.
Παράγοντες όπως η ιδιοσυγκρασία, οι προηγούμενες εμπειρίες, η υποστήριξη που λαμβάνει κάποιος από το περιβάλλον του, αλλά και η νευροαναπτυξιακή διαφορετικότητα μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε μια δύσκολη αλλαγή. Αυτό αποτελεί και ένα σημαντικό μήνυμα της νευροδιαφορετικότητας. Δεν υπάρχει ένας «σωστός» τρόπος να αντιδρά κάποιος σε μια απογοήτευση. Υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι επεξεργάζονται τις ίδιες εμπειρίες.
Αν σκεφτούμε νευροδιαφορετικά άτομα, όπως άτομα στο φάσμα του αυτισμού ή με ΔΕΠ-Υ, η διαχείριση μιας έντονης απογοήτευσης μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να είναι ιδιαίτερα απαιτητική. Όχι επειδή είναι λιγότερο ικανά ή λιγότερο ανθεκτικά, αλλά επειδή ο τρόπος με τον οποίο επεξεργάζονται τις αλλαγές, τις προσδοκίες και τα συναισθήματα μπορεί να είναι διαφορετικός.
Η κατανόηση αυτών των διαφορών δεν σημαίνει δημιουργία ταμπελών ή δικαιολογιών. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως οι άνθρωποι δεν είναι ίδιοι και ότι δεν μπορούν όλοι να ακολουθούν τον ίδιο τρόπο διαχείρισης μιας δύσκολης εμπειρίας.
Η εφηβεία δεν είναι μόνο μια ηλικία.
Είναι ένας εγκέφαλος που ακόμη χτίζεται.
Επιστρέφοντας στη δυσκολία που προκαλούν οι Πανελλαδικές εξετάσεις, αξίζει να θυμηθούμε κάτι που συχνά ξεχνάμε: οι μαθητές που περιμένουν τις βάσεις δεν είναι απλώς υποψήφιοι για μια θέση στο πανεπιστήμιο. Είναι έφηβοι.
Και η εφηβεία δεν είναι μόνο μια περίοδος αλλαγών στο σώμα, στις σχέσεις και στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Είναι επίσης μια περίοδος κατά την οποία ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται.
Ο προμετωπιαίος φλοιός, η περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τον σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη ρύθμιση των συναισθημάτων, συνεχίζει να ωριμάζει μέχρι τις αρχές της τρίτης δεκαετίας της ζωής. Την ίδια στιγμή, περιοχές που συνδέονται με το συναίσθημα και την ανταμοιβή παρουσιάζουν έντονη δραστηριότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι έφηβοι δεν μπορούν να σκέφτονται λογικά ή να παίρνουν σημαντικές αποφάσεις. Σημαίνει όμως ότι σε μια ηλικία όπου η ταυτότητα ακόμη διαμορφώνεται, οι έντονες εμπειρίες μπορούν να βιωθούν με ιδιαίτερη δύναμη.
Ίσως αυτό εξηγεί γιατί μια απογοήτευση στα δεκαεπτά ή δεκαοχτώ χρόνια μπορεί να μοιάζει σαν το τέλος του κόσμου, ενώ αρκετά χρόνια αργότερα το ίδιο γεγονός μπορεί να φαίνεται διαφορετικό. Δεν σημαίνει ότι οι νέοι υπερβάλλουν. Σημαίνει ότι αυτό που αισθάνονται είναι πραγματικό και χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με κατανόηση.
Από την αυτοκριτική στην κατανόηση του εαυτού μας
Όταν ένας άνθρωπος βιώνει μια αποτυχία, η πρώτη αντίδραση πολλές φορές δεν είναι η κατανόηση, αλλά η αυστηρή κριτική προς τον εαυτό του.
«Έπρεπε να είχα προσπαθήσει περισσότερο.»
«Δεν ήμουν αρκετά καλός.»
«Αν είχα κάνει κάτι διαφορετικά, όλα θα είχαν αλλάξει.»
Αυτές οι σκέψεις είναι φυσιολογικές. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να βρει εξηγήσεις και να καταλάβει τι συνέβη. Όταν όμως επαναλαμβάνονται συνεχώς, μπορούν να μετατρέψουν μια δύσκολη εμπειρία σε μια μόνιμη υπενθύμιση αποτυχίας.
Εδώ γίνεται σημαντική η έννοια της αυτοσυμπόνιας (self-compassion). Δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τα λάθη μας ή ότι σταματάμε να προσπαθούμε. Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με την ίδια κατανόηση που θα δείχναμε σε έναν άνθρωπο που αγαπάμε.
Αν ένας φίλος μας έλεγε «δεν πέρασα στη σχολή που ήθελα, άρα δεν αξίζω», πιθανότατα θα προσπαθούσαμε να του υπενθυμίσουμε όλα όσα έχει καταφέρει, όλη την προσπάθεια που έχει κάνει και ότι ένα αποτέλεσμα δεν μπορεί να ακυρώσει την αξία του.
Γιατί, λοιπόν, πολλές φορές είμαστε τόσο αυστηροί με τον ίδιο μας τον εαυτό;
Η αυτοκριτική μπορεί να μας βοηθήσει όταν μας οδηγεί σε σκέψη και βελτίωση. Όταν όμως γίνεται συνεχής και σκληρή, μπορεί να μας κρατήσει εγκλωβισμένους σε όσα δεν αλλάζουν. Η εξέλιξη δεν έρχεται επειδή τιμωρούμε τον εαυτό μας για μια δύσκολη στιγμή. Έρχεται όταν μπορούμε να κοιτάξουμε αυτό που συνέβη με ειλικρίνεια, αλλά και με κατανόηση.
Όταν η επιτυχία έχει μόνο μία μορφή
Ωστόσο, η δυσκολία που αντιμετωπίζουν πολλοί νέοι μετά από μια απογοήτευση δεν δημιουργείται μόνο από τον τρόπο που σκέφτονται οι ίδιοι. Συνδέεται και με τον τρόπο που έχουμε μάθει ως κοινωνία να αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία.
Από μικρή ηλικία, πολλοί άνθρωποι μεγαλώνουν με την ιδέα ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος δρόμος προς την επιτυχία. Μια υψηλόβαθμη σχολή, μια συγκεκριμένη επαγγελματική επιλογή, μια πορεία χωρίς καθυστερήσεις και λάθη. Έτσι, όταν κάποιος δεν ακολουθεί αυτή τη διαδρομή, μπορεί να αισθανθεί ότι μένει πίσω. Σαν να υπάρχει ένα χρονοδιάγραμμα στο οποίο όλοι πρέπει να ανταποκριθούν με τον ίδιο τρόπο. Όμως η ανθρώπινη πορεία δεν είναι γραμμική. Οι άνθρωποι δεν εξελίσσονται όλοι με τον ίδιο ρυθμό, ούτε βρίσκουν όλοι τις ευκαιρίες τους την ίδια στιγμή.
Ένας μαθητής που δεν πέρασε στη σχολή που ονειρευόταν δεν χρειάζεται να αποδείξει ξανά την αξία του. Χρειάζεται χρόνο για να καταλάβει ότι μια διαφορετική πορεία δεν σημαίνει απαραίτητα μια χειρότερη πορεία.
Ίσως τελικά χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την αποτυχία. Να σταματήσουμε να τη βλέπουμε ως το αντίθετο της επιτυχίας και να αρχίσουμε να τη βλέπουμε ως ένα μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Τι βοηθά πραγματικά όταν ένας άνθρωπος απογοητεύεται;
Όταν βλέπουμε κάποιον να περνά μια δύσκολη στιγμή, συχνά προσπαθούμε αμέσως να τον κάνουμε να νιώσει καλύτερα.
«Δεν πειράζει.»
«Υπάρχουν κι άλλες σχολές.»
«Όλα γίνονται για κάποιο λόγο.»
Οι προθέσεις πίσω από αυτές τις φράσεις είναι καλές. Όμως κάποιες φορές, όταν λέγονται πολύ γρήγορα, δεν αφήνουν χώρο στο συναίσθημα του άλλου να υπάρξει. Πριν κάποιος μπορέσει να προχωρήσει, χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι αυτό που αισθάνεται είναι κατανοητό.
Η συναισθηματική επικύρωση, δηλαδή η αναγνώριση ότι το συναίσθημα ενός ανθρώπου είναι πραγματικό και έχει λόγο ύπαρξης, αποτελεί σημαντικό κομμάτι της συναισθηματικής ρύθμισης. Μερικές φορές η φράση: «Καταλαβαίνω γιατί αυτό σε στενοχώρησε» μπορεί να είναι πολύ πιο βοηθητική από το: «Μην στενοχωριέσαι». Γιατί όταν κάποιος νιώθει ότι ακούστηκε πραγματικά, μπορεί σταδιακά να αρχίσει να βλέπει ξανά τις δυνατότητές του.
Η διαχείριση των συναισθημάτων δεν είναι ένα χάρισμα που κάποιοι άνθρωποι έχουν και κάποιοι όχι. Είναι μια δεξιότητα που καλλιεργείται μέσα από τις σχέσεις μας, την ασφάλεια και την υποστήριξη που λαμβάνουμε από τους ανθρώπους γύρω μας.
Πέρα από τις βάσεις
Ίσως τελικά αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα αυτών των ημερών:
Οι βάσεις μετρούν μόρια. Οι άνθρωποι, όμως, δεν μετριούνται με μόρια.
Κάθε χρόνο, χιλιάδες νέοι περιμένουν μια ανακοίνωση που μοιάζει να καθορίζει ολόκληρο το μέλλον τους. Και όμως, με τον χρόνο, πολλοί ανακαλύπτουν ότι η ζωή τους δεν καθορίστηκε από εκείνη τη μία ημέρα. Κάποιοι ακολούθησαν τον δρόμο που είχαν φανταστεί. Άλλοι βρέθηκαν σε διαφορετικές διαδρομές και ανακάλυψαν νέες δυνατότητες που δεν είχαν προβλέψει.
Η απογοήτευση δεν είναι κάτι που χρειάζεται να κρύψουμε ή να υποτιμήσουμε. Είναι ένα πραγματικό συναίσθημα, ειδικά όταν αφορά κάτι για το οποίο έχουμε προσπαθήσει πολύ. Όμως μια δύσκολη στιγμή παραμένει μια στιγμή. Δεν μπορεί να περιγράψει ολόκληρη την αξία, τις ικανότητες ή το μέλλον ενός ανθρώπου. Γιατί πίσω από κάθε σύνολο μορίων υπάρχει ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος με όνειρα, φόβους, δυνατότητες και μια ιστορία που συνεχίζεται πολύ μετά από μια ανακοίνωση αποτελεσμάτων.
Και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό μάθημα και το οποίο στέλνω στον μελλοντικό μου εαυτό της Γ Λυκείου: μια απογοήτευση μπορεί να γίνει μέρος της ιστορίας μας, αλλά δεν χρειάζεται ποτέ να γίνει ολόκληρη η ιστορία μας.