People pleasing: Όταν το "ναι" στους άλλους γίνεται "όχι" στον εαυτό μας

Από εξελικτική σκοπιά, η ανάγκη να ανήκουμε σε μια ομάδα δεν είναι αδυναμία, αλλά βασικός μηχανισμός επιβίωσης. Για χιλιάδες χρόνια η αποδοχή από την κοινότητα αύξανε τις πιθανότητες προστασίας και επιβίωσης, ενώ η απόρριψη μπορούσε να αποβεί επικίνδυνη. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και σήμερα ο εγκέφαλός μας αντιδρά έντονα όταν αισθανόμαστε πως κινδυνεύουμε να αποκλειστούμε ή να μη γίνουμε αποδεκτοί. Η επιθυμία να μας αγαπούν, να μας εκτιμούν και να νιώθουμε ότι ανήκουμε είναι βαθιά ανθρώπινη. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ανάγκη για σύνδεση, αλλά όταν αυτή αρχίζει να καθορίζει κάθε μας επιλογή.

Η συμπεριφορά του people pleasing δεν εμφανίζεται ξαφνικά ούτε εξηγείται από έναν μόνο παράγοντα. Η προσωπικότητα, η ιδιοσυγκρασία, οι εμπειρίες ζωής, οι σχέσεις προσκόλλησης, οι οικογενειακές αλληλεπιδράσεις και τα κοινωνικά πρότυπα αλληλεπιδρούν διαρκώς. Σε ορισμένες οικογένειες, για παράδειγμα, η ηρεμία και η αποφυγή των συγκρούσεων μπορεί να θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές. Σε άλλες το παιδί ενδέχεται να μαθαίνει ότι επαινείται περισσότερο όταν είναι βολικό, πρόθυμο ή δεν δημιουργεί δυσκολίες.

Παράλληλα, πολιτισμικά μηνύματα που εξιδανικεύουν τη διαρκή προσφορά και την αυτοθυσία μπορούν επίσης να ενισχύσουν αυτή την τάση. Τίποτα από αυτά δεν αρκεί από μόνο του για να διαμορφώσει έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να βάζει όρια, αποτελούν όμως μικρά κομμάτια ενός πολύ πιο σύνθετου παζλ.

Η δυσκολία αρχίζει όταν η ευγένεια μετατρέπεται σε υποχρέωση και η καλοσύνη γίνεται ο μοναδικός τρόπος να αισθανόμαστε ότι αξίζουμε την αποδοχή. Τότε το ναι δεν εκφράζει πλέον μια ελεύθερη επιλογή, αλλά έναν φόβο: τον φόβο μήπως απογοητεύσουμε, μήπως δυσαρεστήσουμε ή μήπως χάσουμε τη σχέση. Το άτομο μπορεί να δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια, να εκφράσει τη διαφωνία του ή να υπερασπιστεί τις ανάγκες του, όχι επειδή δεν τις αναγνωρίζει, αλλά επειδή τις θεωρεί λιγότερο σημαντικές από εκείνες των άλλων.

Η ενσυναίσθηση όμως δεν ταυτίζεται με την αυτο-παραίτηση. Είναι δυνατόν να νοιαζόμαστε βαθιά για τους ανθρώπους γύρω μας και ταυτόχρονα να διατηρούμε τα προσωπικά μας όρια. Οι πιο υγιείς σχέσεις δεν είναι εκείνες στις οποίες ο ένας προσαρμόζεται συνεχώς στον άλλον, αλλά εκείνες στις οποίες και οι δύο μπορούν να εκφράσουν ελεύθερα τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τις διαφωνίες τους. Η ικανότητα να λέμε όχι όταν χρειάζεται δεν αποδυναμώνει τις σχέσεις αλλά αντίθετα, τις κάνει πιο ειλικρινείς και πιο αυθεντικές. 

Τελικά πριν αναρωτηθούμε αν είμαστε "υπερβολικά καλοί" ή "αρκετά διεκδικητικοί", αξίζει να στρέψουμε το βλέμμα λίγο βαθύτερα και να παρατηρήσουμε τι κρύβεται πίσω από τις επιλογές μας. Λέμε "ναι" επειδή πραγματικά το επιθυμούμε ή επειδή φοβόμαστε την αντίδραση, την απογοήτευση ή ακόμη και την απόρριψη του άλλου; Ζητάμε συγγνώμη επειδή αναγνωρίζουμε ένα λάθος ή επειδή έχουμε μάθει να αισθανόμαστε υπεύθυνοι για τα συναισθήματα και την ηρεμία των ανθρώπων γύρω μας; Συχνά οι απαντήσεις δεν είναι ξεκάθαρες, γιατί οι τρόποι με τους οποίους σχετιζόμαστε έχουν διαμορφωθεί μέσα από χρόνια εμπειριών, σχέσεων και μικρών, καθημερινών μηνυμάτων που πολλές φορές λειτουργούν ασυνείδητα.

Η αυτοπαρατήρηση δεν έχει στόχο να μας γεμίσει ενοχές ούτε να αμφισβητήσουμε την καλοσύνη ή τη διάθεσή μας να προσφέρουμε. Αντίθετα αποτελεί μια ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και να αναρωτηθούμε αν οι επιλογές μας εκφράζουν πραγματικά τις αξίες και τις ανάγκες μας. Η αυθεντικότητα δεν βρίσκεται στο να ικανοποιούμε διαρκώς τους άλλους, αλλά ούτε και στο να βάζουμε πάντοτε τον εαυτό μας πρώτο. Βρίσκεται στην ικανότητα να διατηρούμε μια ισορροπία, όπου η φροντίδα προς τους άλλους συνυπάρχει με τον σεβασμό προς τον εαυτό μας. Γιατί οι πιο υγιείς σχέσεις δεν χτίζονται πάνω στον φόβο της απόρριψης ή στην ανάγκη να αποδεικνύουμε συνεχώς την αξία μας αλλά εκεί όπου υπάρχει ελευθερία να εκφράζουμε τις ανάγκες μας, να θέτουμε όρια όταν χρειάζεται και να παραμένουμε αυθεντικοί, χωρίς να φοβόμαστε ότι αυτό θα μας στερήσει την αγάπη ή την αποδοχή των ανθρώπων που είναι πραγματικά σημαντικοί για εμάς.

Η αλλαγή ενός τόσο βαθιά ριζωμένου τρόπου σχετίζεσθαι δεν συμβαίνει από τη μία ημέρα στην άλλη. Για πολλούς ανθρώπους, το people pleasing δεν είναι μια συνειδητή επιλογή, αλλά ένας τρόπος προσαρμογής που διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα στις εμπειρίες της ζωής τους. Γι' αυτό και η ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει απλώς στο να μάθει κάποιον να λέει περισσότερα "όχι". Στόχος της είναι να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο, όπου το άτομο μπορεί να διερευνήσει πότε άρχισε να συνδέει την αξία του με την αποδοχή των άλλων, να αναγνωρίσει τις ανάγκες και τα συναισθήματά του και να κατανοήσει τους φόβους που συχνά κρύβονται πίσω από τη δυσκολία να θέσει όρια.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο έχει την ευκαιρία να αναπτύξει έναν διαφορετικό τρόπο να σχετίζεται, τόσο με τον εαυτό του όσο και με τους άλλους. Μαθαίνει ότι η έκφραση μιας διαφωνίας δεν οδηγεί απαραίτητα στην απόρριψη, ότι τα όρια δεν αποτελούν ένδειξη εγωισμού και ότι μια σχέση μπορεί να παραμένει ασφαλής ακόμη κι όταν υπάρχουν διαφορετικές ανάγκες ή απόψεις. Η αλλαγή δεν βρίσκεται στην αντικατάσταση του συνεχούς "ναι" από ένα διαρκές "όχι", αλλά στην ελευθερία να επιλέγει κανείς με αυθεντικότητα, έχοντας ως οδηγό τις προσωπικές του αξίες και όχι αποκλειστικά τον φόβο μήπως χάσει την αποδοχή των άλλων.

Βιβλιογραφία 

• Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1994). Εξελικτική Ψυχολογία. Αθήνα: Αυτοέκδοση.
• Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
• Brown, B. (2012). Daring Greatly. Gotham Books.